Skip to main content




Αγαπητά μέλη ΔΕΠ της Ιατρικής Σχολής,

Με ιδιαίτερη ικανοποίηση, σας πληροφορώ ότι οι παρακάτω «Κανόνες Επαγγελματικής Συμπεριφοράς των μελών ΔΕΠ της Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ» εγκρίθηκαν ομόφωνα από τη Γενική Συνέλευση της Σχολής αριθμ. 12/19-11-2010.
Με συναδελφικούς χαιρετισμούς,

Νικόλαος Β. Ντόμπρος

MD, FRCPC, PhD, FACP
Καθηγητής Παθολογίας-Νεφρολογίας
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Κανόνες Επαγγελματικής Συμπεριφοράς των μελών ΔΕΠ της Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Εισαγωγή

Οι κανόνες συμπεριφοράς των μελών ΔΕΠ των Ιατρικών Σχολών, ή των πανεπιστημιακών γιατρών, όπως έχει επικρατήσει να ονομάζονται, απορρέουν από αυτή καθ’ αυτή τη διττή (διφυή) αποστολή τους: του πανεπιστημιακού δασκάλου και του γιατρού.
Οι ασθενείς και οι συγγενείς τους, οι φοιτητές και οι γονείς τους, σχεδόν ολόκληρη η κοινωνία έχουν μεγάλες προσδοκίες από την επαγγελματική συμπεριφορά των γιατρών.
Στην αποκαρδιωτική καθημερινότητα, όμως, τι εισπράττει ο πολίτης; Παρόλο που οι δαπάνες για την υγεία, εννοώ οι μικτές, κρατικές και ιδιωτικές, έχουν αυξηθεί λογαριθμικά τα τελευταία 30 χρόνια, η ικανοποίηση των χρηστών του συστήματος υγείας έχει μειωθεί δραματικά. Η θεία σχέση γιατρού/ασθενή περνάει την πιο σοβαρή και μακροχρόνια κρίση της. Χάθηκε η παραδοσιακή “μαγική” επαφή του γιατρού με τον ασθενή του. Κλονίστηκε η εμπιστοσύνη ανάμεσά μας. Και για την κατάσταση αυτή, οφείλουμε εμείς οι γιατροί να ομολογήσουμε ότι δεν είμαστε άμοιροι ευθυνών. Είμαστε, τουλάχιστον, συνυπεύθυνοι και συνεργοί.
Παράλληλα, οι φοιτητές μας, αλλά και ολόκληρη η κοινωνία προσδοκούν πολλά από εμάς, τους πανεπιστημιακούς δασκάλους. Παρά το ότι οι συνθήκες εργασίας και οι αμοιβές δεν είναι (ποτέ δεν ήταν) ικανοποιητικές για τα μέλη ΔΕΠ της Ιατρικής, όλοι περιμένουν και μάλλον απαιτούν να έχουμε μιαν άψογη στάση και μια υποδειγματική συμπεριφορά. Στην πραγματικότητα, όμως, υπάρχουν μεγάλα περιθώρια για βελτίωση αυτής της συμπεριφοράς. Όμως, δεν θα πρέπει, πιστεύω, να αναλωθούμε τώρα στην αναφορά παραδειγμάτων, στην αναζήτηση των αιτίων και στην παθοφυσιολογία του φαινομένου. Εκείνο που προβάλλει επιτακτικά, ως άμεση και ουσιαστική ανάγκη, είναι η ειλικρινής ανάληψη των ευθυνών και των υποχρεώσεων του λειτουργήματός μας και η απόφασή μας να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες της κοινωνίας. Θα μου πείτε «η εποχή είναι δύσκολη, δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις, δεν το επιτρέπουν οι συνθήκες, η κατάσταση στα πανεπιστήμια και στα νοσοκομεία επιδεινώνεται, η πολιτεία δεν δίνει τη δέουσα σημασία και προτεραιότητα, οι φοιτητές δεν πατάνε στις παραδόσεις, ο μισθός μας μειώνεται» και άλλες παρόμοιες αλήθειες. Τίποτε, όμως, απ΄ αυτά, αλλά και όλα μαζί, δεν μπορεί να αποτελέσει δικαιολογία ή άλλοθι, ώστε να συνεχίζουμε να αδιαφορούμε και να παρακολουθούμε, αμέτοχοι θεατές, τον κατήφορό μας. Αντίθετα. Έχουμε ηθικό χρέος να αντιδράσουμε, να αντισταθούμε και να ξαναπάρουμε τον ανήφορο.
Κατά την άποψή μας, η παρούσα κρίση, πολύ περισσότερο από οικονομική, πολιτική, εθνική, θεσμική ή κοινωνική, είναι κρίση ηθική. Αλλά και αιτιολογικά, η ηθική κρίση προηγείται, ενώ όλες οι άλλες κρίσεις αποτελούν, απλά, το αναπόφευκτο αποτέλεσμά της. Συμπερασματικά, ως γιατροί και ως πανεπιστημιακοί, έχουμε αδιαμφισβήτητο ηθικό χρέος να βελτιώσουμε τη συμπεριφορά μας. Το οφείλουμε στους εαυτούς μας, στους γονείς μας, στους δασκάλους μας, στους φοιτητές μας, στους ασθενείς μας, στην κοινωνία μας.

Πώς, όμως, μπορούμε να βελτιώσουμε τη συμπεριφορά μας; Πού θα πρέπει να στηριχθούμε; Στον Ιπποκρατικό όρκο; Στη βιοηθική; Στη βιοθεολογία; Στους νόμους; Στον κώδικα ιατρικής δεοντολογίας, ή, μήπως, στον έτοιμο προς ψήφιση Εσωτερικό Κανονισμό Λειτουργίας της Σχολής μας (ΕΚΛ); Ασφαλώς, όλα τα παραπάνω, το κάθε ένα από τη σκοπιά του, προσεγγίζει το θέμα της ιατρικής συμπεριφοράς και δεοντολογίας κυρίως, ενώ ο ΕΚΛ ασχολείται με τους κανόνες λειτουργίας των μελών ΔΕΠ μέσα στο πλαίσιο της Σχολής και του Πανεπιστημίου. Ο όρκος του Ιπποκράτη αποτελεί, ίσως, τον αρχαιότερο κώδικα ιατρικής ηθικής. Από τότε, αναρίθμητοι κώδικες, κείμενα, διατάξεις, νόμοι, κ.λπ. έχουν κυκλοφορήσει, προσπαθώντας να καθορίσουν το πλαίσιο των σχέσεων ιατρού και ασθενούς, λαμβάνοντας πάντα υπ’ όψιν τον όρκο Ιπποκράτους.

Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας

Ο πρόσφατος νέος Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν. 3418/2005)1, είναι προσαρμοσμένος σε ευρωπαϊκά πρότυπα και διέπεται από πνεύμα προαγωγής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των ατομικών ελευθεριών, τόσο του γιατρού όσο και του ασθενούς.
Αγγίζει για πρώτη φορά έννοιες και ορισμούς, όπως «ιατρική πράξη» (άρθρ. 1), αποκαλεί την άσκηση της ιατρικής «λειτούργημα» (άρθρ. 2), αναφέρεται στην εξασφάλιση της «ποιότητας», της «ασφάλειας» και της «αποτελεσματικότητας» (άρθρ. 4) και προάγει τη «συνεχιζόμενη εκπαίδευση», τη «διεπιστημονικότητα και την επαγγελματική συνεργασία» (άρθρ. 10). Κάνει λόγο για την «παρουσία του γιατρού στο διαδίκτυο» (άρθρ. 18), ρυθμίζει το «ρόλο του γιατρού στην εκπαιδευτική διαδικασία» (άρθρ. 23). Κάνει εκτενή αναφορά στην «ιατρική έρευνα» (άρθρ. 24), «στην κλινική έρευνα με νέα φάρμακα ή νέες θεραπευτικές και διαγνωστικές μεθόδους» (άρθρ. 25), στη «μη θεραπευτική βιοϊατρική έρευνα» (άρθρ. 26) και στη «δημοσιότητα των ανακαλύψεων» (άρθρ. 27). Θίγει τη «φροντίδα της ψυχικής υγείας» (άρθρ. 28), «τις ιατρικές αποφάσεις στο τέλος της ζωής» (άρθρ. 29), την «ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή» (άρθρ. 30), την «τεχνητή διακοπή της κύησης» (άρθρ. 31), τις «μεταμοσχεύσεις ιστών και οργάνων» (άρθρ. 32), την «αιμοδοσία» (άρθρ. 33) και την «προστασία της γενετικής ταυτότητας» (άρθρ. 34). Ο νέος Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας έχει τη γενικότερη κοινωνική, νομική και ιατρική αποδοχή. Όμως, μόνο με τη θεσμοθέτηση του νέου Κώδικα, ο σκοπός δεν επιτυγχάνεται. Ο Κώδικας αυτός θα πρέπει να θεωρηθεί ως το ξεκίνημα για την προώθηση των αρχών της ιατρικής δεοντολογίας και της βιοηθικής στη χώρα μας.
Για την επίτευξη του σκοπού αυτού απαιτείται η τακτική οργάνωση σεμιναρίων και διαλέξεων. Θα βοηθούσε επίσης και η συστηματική διδασκαλία της «Ιατρικής Νομολογίας και Δεοντολογίας» στις ιατρικές σχολές μας, όπως συμβαίνει στην Ιατρική Σχολή του ΑΠΘ από το ακαδημαϊκό έτος 2003-2004, ως υποχρεωτικό πλέον μάθημα (Ε’ Εξάμηνο, 26 ώρες, 2 διδακτικές μονάδες).

Τι πρέπει να γίνει;

Οι νόμοι όπως είπαμε, από μόνοι τους, δεν επιβάλουν συμπεριφορές. Ο εσωτερικός νόμος, ο αυτοσεβασμός, η αυτοκριτική, η αυτοπειθαρχία, η συνείδηση καθορίζουν τις στάσεις και τις συμπεριφορές. Επιβάλλεται λοιπόν να γυρίσουμε στις ρίζες μας, στην παιδεία μας, στις αρχές μας που, ως γιατρούς, μας ανέδειξαν «πολλών ανταξίους άλλων»2, «ισόθεους», «φιλάνθρωπους», σεβαστούς, αγαπητούς, άξιους της εμπιστοσύνης των συνανθρώπων μας.
Για να ωθήσουμε τους φοιτητές μας να ανταποκριθούν στις αυξημένες προσδοκίες της κοινωνίας, οφείλουμε, ως ιατρική σχολή, ακολουθώντας το παράδειγμα πολλών οργανισμών, ιατρικών εταιρειών και σχολών του εξωτερικού, να εισάγουμε τη διδασκαλία «προτύπων επαγγελματικής συμπεριφοράς»3-11. Κυρίως, όμως, χρειάζεται να τους παραδειγματίζουμε με τη στάση και τη συμπεριφορά μας. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να τονίσω τη σπουδαιότητα της έννοιας του «μέντορα» στην ανάπτυξη και εξέλιξη ενός νεαρού γιατρού. Στο πανεπιστήμιο του Τορόντο, στον Καναδά, εφαρμόζεται ήδη ένα συγκεκριμένο και θεσμοθετημένο πρόγραμμα “mentoring”12. Σ’ εμάς στο ΑΠΘ, κάτι ανάλογο, ο «ακαδημαϊκός σύμβουλος», έχει θεσμοθετηθεί, αλλά δεν εφαρμόζεται συστηματικά. Ποιοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί οι «κανόνες επαγγελματικής συμπεριφοράς» για τους φοιτητές της ιατρικής, τους ειδικευόμενους, αλλά και τα μέλη του διδακτικού και ερευνητικού προσωπικού μιας ιατρικής σχολής;
(Θα πρέπει να διευκρινισθεί ότι στην Ελλάδα, δυστυχώς, οι ιατρικές σχολές δεν εμπλέκονται στην εκπαίδευση των ειδικευόμενων. Θεωρούμε όμως ότι, για πολλούς λόγους που δεν είναι του παρόντος, θα έπρεπε. Γι αυτό, όταν αναφερόμαστε στους εκπαιδευόμενους, εννοούμε τους προπτυχιακούς φοιτητές, τους μεταπτυχιακούς φοιτητές και τους ειδικευόμενους).
Οι εκπαιδευόμενοι (φοιτητές και ειδικευόμενοι) θα πρέπει πρώτα να μάθουν τι σημαίνει να είναι κάποιος «επαγγελματίας» της υγείας, με την έννοια του «να έχει επαγγελματισμό», να είναι, σύμφωνα με τον αγγλικό όρο, “professional”. Θέματα, όπως η υπευθυνότητα, η δεοντολογία, ο σεβασμός, η ικανότητα συνεργασίας, η ανθρωπιστική προσέγγιση θα πρέπει να αποτελούν βασικές προτεραιότητες στην ιατρική εκπαίδευση9.
Θα συμφωνήσουμε, βέβαια, ότι τα παραδείγματα των καθηγητών τους και των κλινικών γιατρών με τους οποίους συνεργάζονται για την καθημερινή φροντίδα των ασθενών ασκούν, αναμφισβήτητα, σημαντικές επιρροές. Το τι βλέπουν στα πρόσωπα αυτών που αποτελούν τα «πρότυπά» τους, το τι εισπράττουν από το «κρυφό» ή «άτυπο», πλην όμως πραγματικό, πρόγραμμα σπουδών, είναι εξίσου σημαντικό από την επίσημη διδασκαλία της διδακτέας ύλης του μαθήματος για επαγγελματισμό. Δεν μπορούμε, όμως, να εμπιστευθούμε τη διδασκαλία των αξιών, της στάσης, της συμπεριφοράς και της ανθρωπιστικής προσέγγισης μόνο στο «κρυφό» πρόγραμμα8. Υπάρχει ανάγκη για συστηματική εκπαίδευση των φοιτητών μας πάνω στην ιατρική επαγγελματική συμπεριφορά, που να στηρίζεται σε βασικές αρχές και κανόνες.

Βασικές αρχές και κανόνες επαγγελματικής συμπεριφοράς

Το 2002 δημοσιεύτηκε ταυτόχρονα στα πολύ σημαντικά περιοδικά Lancet, British Medical Journal και Annals of Internal Medicine ένα άρθρο άποψης με τίτλο “Medical Professionalism in the New Millennium: a Physician Charter” (Ο Ιατρικός Επαγγελματισμός στη νέα Χιλιετηρίδα: ένας Καταστατικός Χάρτης των Γιατρών). Το άρθρο αυτό γράφτηκε από τα μέλη ενός προγράμματος, “The Medical Professionalism Project” κοινού, εκ μέρους του American Board of Internal Medicine Foundation, του American College of Physicians – American Society of Internal Medicine Foundation, της European Federation of Internal Medicine και εκπροσώπους από τον Καναδά3-5.
Ο καταστατικός αυτός χάρτης περιλαμβάνει τρεις βασικές αρχές και δέκα δεσμεύσεις (υποχρεώσεις).
Οι τρεις βασικές αρχές της ιατρικής επαγγελματικής συμπεριφοράς:

  1. Η προτεραιότητα του καλού του ασθενή (primacy of patient welfare)
  2. Η αυτονομία του ασθενή (patient autonomy)
  3. Η κοινωνική δικαιοσύνη (social justice)

Οι δέκα δεσμεύσεις (υποχρεώσεις ή και κανόνες) της ιατρικής επαγγελματικής συμπεριφοράς:

  1. Επαγγελματική ικανότητα (professional competence)
  2. Ειλικρίνεια στους ασθενείς (honesty to patients)
  3. Διατήρηση του ιατρικού απορρήτου (confidentiality)
  4. Καλές σχέσεις με τους ασθενείς (maintenance of good relationships with patients)
  5. Βελτίωση της φροντίδας υγείας (improvement of health care)
  6. Βελτίωση της προσβασιμότητας της φροντίδας υγείας (improvement of access to health care)
  7. Επιστημονική γνώση (scientific knowledge)
  8. Δίκαιη κατανομή των πόρων (fair distribution of resources)
  9. Διαχείριση συγκρούσεων (conflict management)
  10. Επαγγελματική υπευθυνότητα (professional responsibilities)

Τίποτα σε αυτούς τους κανόνες δεν περιορίζει την ακαδημαϊκή ελευθερία των μελών ΔΕΠ της σχολής. Ως ακαδημαϊκή ελευθερία, νοείται η ελευθερία ενός ακαδημαϊκού δασκάλου (κλινικού ή μη) να εξετάζει, να ρωτάει, να διδάσκει και να μαθαίνει, το δικαίωμα να διερευνά, να εικάζει, να παρατηρεί, ακόμα και το δικαίωμα να επικρίνει τη σχολή, το πανεπιστήμιο και την κοινωνία γενικότερα. Η ακαδημαϊκή ελευθερία δεν απαιτεί ουδετερότητα από την πλευρά του ατόμου, ενώ δεν αποκλείει την ατομική του δέσμευση. Μάλλον, η ακαδημαϊκή ελευθερία καθιστά δυνατή μια τέτοια δέσμευση9.
Όλες οι ακαδημαϊκές μονάδες εξακολουθούν να υπόκεινται στις ισχύουσες ηθικές και κλινικές οδηγίες και στους νόμους και κανονισμούς που διέπουν το επάγγελμα του ιατρού και το χώρο του πανεπιστημίου.

Οι κανόνες αυτοί δεν υποκαθιστούν και δεν περιορίζουν τις νομικές και ηθικές προδιαγραφές που καθορίζονται από τον ισχύοντα Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας1, τις επαγγελματικές υποχρεώσεις, τον Εσωτερικό Κανονισμό Λειτουργίας της ακαδημαϊκής μονάδας ή του πανεπιστημίου, τους Νόμους που διέπουν την ανώτατη εκπαίδευση και τη δια βίου μάθηση. Από την άλλη, θα αποτελέσουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα για την αξιολόγηση της σχολής. Κυρίως, όμως, οι «κανόνες επαγγελματικής συμπεριφοράς» της Ιατρικής Σχολής θα αποτελέσουν ένα πολύ πειστικό μέτρο για την ουσιαστική προσπάθεια αυτοσεβασμού, αυτοκριτικής και αυτοπειθαρχίας των μελών ΔΕΠ.
Στην περίοδο αυτή της γενικευμένης εγχώριας, αλλά και διεθνούς κρίσης, το παράδειγμα, εκ μέρους των πανεπιστημιακών γιατρών, της αυτοσυγκράτησης, της αυτο-ανασυγκρότησης και της ειλικρινούς προσφοράς προς τον συνάνθρωπο και την κοινωνία θα είναι λαμπρό και, είμαι σίγουρος, θα βρει πολλούς μιμητές.

Η πρότασή μας

Παραθέτουμε λοιπόν, αμέσως πιο κάτω, μια πρόταση για ένα πρότυπο «Κανόνων Επαγγελματικής Δεοντολογίας» που θα διέπει τη συμπεριφορά των μελών ΔΕΠ της Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ. Το πρότυπο αυτό βασίζεται σε παραδείγματα διαφόρων οργανισμών, ιατρικών εταιρειών και συλλόγων, καθώς και διαφόρων ξένων Ιατρικών Σχολών3-11, κυρίως, όμως, στο πρόσφατο πρότυπο της Ιατρικής Σχολής του Τορόντο9.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο

Τα μέλη ΔΕΠ θα πρέπει να ακολουθούν (και να επιδεικνύουν, δίνοντας το παράδειγμα) υψηλά (απαιτητικά) πρότυπα επαγγελματισμού, συμπεριλαμβανομένης της δέσμευσης για αριστεία και για δίκαιες και ηθικές σχέσεις με τους άλλους κατά την άσκηση των επαγγελματικών καθηκόντων τους.
Τα ακόλουθα απεικονίζουν μερικές από τις συμπεριφορές και τα χαρακτηριστικά που τα μέλη ΔΕΠ θα πρέπει να έχουν ή θα πρέπει να προσπαθούν να επιτύχουν:

  1. Να ασκούν μία υψηλού επιπέδου κλινική ιατρική και παράλληλα να επιδιώκουν την αριστεία (με αυτο-αξιολόγηση, δια βίου μάθηση, κ.λπ.).
  2. Να επιδεικνύουν εντιμότητα, ειλικρίνεια, ακεραιότητα, ταπεινότητα, ενσυναίσθηση και συμπόνια για τον πάσχοντα συνάνθρωπό τους.
  3. Να έχουν αλτρουϊσμό και αληθινό ενδιαφέρον για τους ασθενείς και τη σωματική την ψυχική και την κοινωνική τους ευεξία.
  4. Να αποτελούν ένα πρότυπο για τις σχέσεις τους α) με τους ασθενείς και τις οικογένειές τους τόσο στην κλινική όσο και στην κοινότητα, β) με τους συνεργάτες στην έρευνα και τις οικογένειές τους, καθώς και γ) με τους εκπαιδευόμενους.
    • 4.1 Να συμπεριφέρονται με ευγένεια και σεβασμό προς όλους, ανεξάρτητα από την εργασιακή σχέση, την κοινωνική θέση και την οικονομική κατάσταση του καθενός
    • 4.2 Να αναγνωρίζουν τα όριά τους και να τηρούν το μέτρο
    • 4.3 Να επικοινωνούν αποτελεσματικά, να προσφέρουν τη δέουσα πληροφόρηση και να είναι πρόθυμοι να απαντήσουν σε ερωτήσεις
    • 4.4 Να σέβονται τα προσωπικά δεδομένα και να διατηρούν την εμπιστευτικότητα
    • 4.5 Να διατηρούν ένα αποδεκτό πρότυπο εμφάνισης και υγιεινής
    • 4.6 Να είναι ευπρόσιτοι, καλοδιάθετοι και να διατηρούν την ψυχραιμία τους ακόμη και στις δύσκολες στιγμές
  5. Να επιδεικνύουν συναδελφικότητα στις σχέσεις με τους άλλους: τους γιατρούς, τους άλλους επαγγελματίες της υγείας, το υπόλοιπο προσωπικό, τους ειδικευόμενους και τους φοιτητές
  6. Να είναι ευαίσθητοι και να αποδέχονται τη διαφορετικότητα σε ασθενείς, σε συνεργάτες και μαθητές. Η διαφορετικότητα αφορά, αλλά δεν περιορίζεται: στην ηλικία, στην αναπηρία, στο φύλο, στις σεξουαλικές προτιμήσεις, στη φυλή, στο χρώμα, στην εθνικότητα ή καταγωγή, στο πολιτισμικό υπόβαθρο και στη θρησκεία, στην οικογένεια ή την οικογενειακή κατάσταση, στην κοινωνικοοικονομική κατάσταση και στις πολιτικές πεποιθήσεις.
  7. Να αναγνωρίζουν, να αποκαλύπτουν και να διαχειρίζονται αντικρουόμενα συμφέροντα, όπως το οικονομικό, το ερευνητικό, το συμφέρον για την εξέλιξη της σταδιοδρομίας, καθώς και άλλα προσωπικά συμφέροντα
  8. Να αποτελούν ένα καλό παράδειγμα προς μίμηση όσον αφορά στη διατήρηση της ισορροπίας ανάμεσα στην προσωπική τους ζωή, την υγεία και την ευημερία.
  9. Να συμβάλλουν στην επίτευξη των συλλογικών ευθυνών του επαγγέλματος.
    • 9.1 Να ασκούν την ιατρική με κοινωνικά υπεύθυνο τρόπο, λαμβάνοντας υπόψη και υποστηρίζοντας τις ανάγκες των ασθενών, της κοινότητας και κάθε ευάλωτης ομάδας του πληθυσμού ευθύνης τους.
    • 9.2 Να είναι αλληλέγγυοι προς τους συναδέλφους τους για την επίτευξη και τη διατήρηση των προτύπων της ορθής πρακτικής και της κατάλληλης επαγγελματικής συμπεριφοράς.
  10. Να ενδιαφέρονται για την κοινωνική τους εικόνα και για τη συμπεριφορά τους και να επιδιώκουν να τις βελτιώσουν, όταν αυτές δεν ανταποκρίνονται στα πρότυπα συμπεριφοράς, καθώς και να αναγνωρίζουν τα σφάλματά τους (γνώθι σαυτόν).

Χωρίς εξαίρεση, όλα τα μέλη ΔΕΠ και σε υπερθετικό βαθμό εκείνα που κατέχουν διοικητικές θέσεις ή αξιώματα* θα πρέπει να αναγνωρίζουν ότι, έξω από το νοσοκομείο και το εκπαιδευτικό περιβάλλον και μετά το ωράριό τους, όπως για παράδειγμα σε συνεντεύξεις, σε επισκέψεις σε τρίτους χώρους, καθώς και στις κοινωνικές εκδηλώσεις και δραστηριότητες, η συμπεριφορά τους αντανακλά και έχει επιπτώσεις στο ρόλο τους στο πανεπιστήμιο. Γενικότερα, ο βίος τους, όπως και η πολιτεία τους, πρέπει να είναι άμεμπτος, διαφανής και υποδειγματικός.
Η επαγγελματική δεοντολογία και συμπεριφορά επεκτείνεται στη χρήση του διαδικτύου και της ηλεκτρονικής επικοινωνίας σε όλες τους τις εκφάνσεις13

*πρύτανης, αντιπρύτανης, πρόεδρος, αναπληρωτής πρόεδρος, διευθυντής τομέα, διευθυντής ακαδημαϊκής μονάδος (κλινικής, εργαστηρίου, ειδικής μονάδος)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο

Τα μέλη ΔΕΠ δεν πρέπει να προβαίνουν σε ενέργειες ασυμβίβαστες με τους κανόνες επαγγελματικής συμπεριφοράς και δεοντολογίας, που περιλαμβάνουν, αλλά δεν περιορίζονται από τα εξής:

  1. Δημιουργία εχθρικού κλίματος
    • 1.1 Αποτυχία ή απροθυμία να εργαστούν από κοινού για την φροντίδα του ασθενούς
    • 1.2 Απρεπής γλώσσα (αγένεια, βωμολοχίες, ύβρεις, ταπεινωτικές παρατηρήσεις, λεκτική βία ή εκφοβισμός)
    • 1.3 Ακατάλληλες εκφράσεις ή αστεία εις βάρος της φυλής, του φύλου, του σεξουαλικού προσανατολισμού, της φυσικής εμφάνισης, μιας αναπηρίας, ή του οικονομικού και μορφωτικού επιπέδου.
    • 1.4 Παρενόχληση
    • 1.5 Επαναλαμβανόμενα ξεσπάσματα του θυμού (φωνασκίες, ρίψη ή σπάσιμο αντικειμένων)
    • 1.6 Βία και απειλές βίας
    • 1.7 Παρεμπόδιση των άλλων από την εκτέλεση των καθηκόντων τους
    • 1.8 Υποτιμητικές δημόσιες παρατηρήσεις σχετικά με τον χαρακτήρα ή τον τρόπο φροντίδας των ασθενών άλλου γιατρού ή επαγγελματία υγείας.
  2. Εκφοβισμός και η παρενόχληση
    • 2.1 Γελοιοποίηση κάποιου στο εργασιακό περιβάλλον ακόμα και για εκπαιδευτικούς σκοπούς
    • 2.2 Ακατάλληλη (μη ορθή, δυσμενής, μεροληπτική) ανάθεση καθηκόντων δίκην «τιμωρίας» ή με σκοπό να επηρεασθεί η συμπεριφορά κάποιου συνεργάτη
    • 2.3 Στέρηση κατάλληλων ευκαιριών για μάθηση και απόκτηση εμπειρίας
    • 2.4 Παρεμπόδιση των φοιτητών από το να παρέχουν κατάλληλη ανάδραση και από το να αξιολογούν τους εκπαιδευτές και την όλη εκπαιδευτική εμπειρία
    • 2.5 Σεξουαλική παρενόχληση ή ανάρμοστη συμπεριφορά
    • 2.6 Παρέμβαση στην αναφορά ανάρμοστης συμπεριφοράς
  3. 3. Διακρίσεις
    • 3.1 Διακρίσεις εις βάρος ατόμων για χαρακτηριστικά τους, που προστατεύονται από τον Κώδικα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, όπως η φυλή, ο τόπος καταγωγής, το χρώμα, η εθνικότητα, η καταγωγή, η ιθαγένεια, η θρησκεία, το φύλο, ο σεξουαλικός προσανατολισμός, η ηλικία, η οικογενειακή κατάσταση, ή κάποια αναπηρία.
  4. Αδυναμία εντοπισμού, αποκάλυψης και διαχείρισης καταστάσεων σύγκρουσης ή ταύτισης συμφερόντων
    • 4.1 Συγκρούσεις ή ταυτίσεις ανακύπτουν συνήθως σε οικονομικά θέματα, αλλά και σε θέματα που αφορούν την έρευνα, καθώς και την εξέλιξη της σταδιοδρομίας.
    • 4.2 Συγκρούσεις ή ταυτίσεις επίσης προκύπτουν και πρέπει να δηλώνονται όταν υπάρχει ή έχει υπάρξει στενή διαπροσωπική σχέση (οικογενειακή, συζυγική, ερωτική, σεξουαλική) μεταξύ:
      • 4.2.1 διδασκόντων και διδασκομένων:
        • 4.2.1.1 η πολιτική του πανεπιστημίου δεν είναι δυνατό να απαγορεύει τις διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ διδασκόντων και διδασκομένων, πρέπει όμως οπωσδήποτε να προβλέπει και να ρυθμίζει τα αντικρουόμενα ή συμπλέοντα συμφέροντα που αναπόφευκτα προέρχονται από μια τέτοια σχέση.
        • 4.2.1.2 Το μέλος ΔΕΠ πρέπει να δηλώνει (αποκαλύπτει) τυχόν συγκρούσεις ή συμπλεύσεις συμφερόντων στο υπεύθυνο, κατά περίπτωση, πρόσωπο (διευθυντής ακαδημαϊκής μονάδας, πρόεδρος ή πρύτανης). Η δήλωση είναι εμπιστευτική και δεν απαιτείται να περιλαμβάνει λεπτομέρειες της σχέσης. Ο υπεύθυνος διαχειριστής θα λάβει τα αναγκαία μέτρα για να διαχωριστούν τα συμφέροντα των μελών ΔΕΠ και των μαθητευόμενων.
        • 4.2.1.3 Τόσο το μέλος ΔΕΠ όσο και το μαθητευόμενο μέλος απαγορεύεται να αξιολογούνται μεταξύ τους, τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά τη λήξη της σχέσης τους. Το μέλος ΔΕΠ απαγορεύεται να ασκεί άμεση ή έμμεση επιρροή στις αποφάσεις που επηρεάζουν το μαθητή.
      • 4.2.2 μελών ΔΕΠ ή μεταξύ μελών ΔΕΠ και του προσωπικού για παράδειγμα, όταν υπάρχει περίπτωση ανέλιξης, μονιμοποίησης, ή αύξηση μισθού.
        • 4.2.2.1 Στενές προσωπικές σχέσεις μεταξύ των μελών ΔΕΠ ή μεταξύ μελών ΔΕΠ και προσωπικού συνήθως δημιουργούν συγκρούσεις ή συμπλεύσεις συμφερόντων, σε περιπτώσεις εκλογών, ανελίξεων, μονιμοποιήσεων, μισθολογικών αυξήσεων κ .ά., οπότε απαιτείται η αποκάλυψη και ο διαχωρισμός των συμφερόντων. Και τα δύο εμπλεκόμενα άτομα πρέπει να δηλώνουν τη σχέση.
  5. Αντιδεοντολογικές σχέσεις με τη βιομηχανία και τις εμπορικές εταιρείες
    • 5.1 επιτρέποντας εμπορικά ή ανεξάρτητα συμφέροντα να:
      • 5.1.1 διακυβεύουν την επαγγελματική αυτονομία και ανεξαρτησία
      • 5.1.2 έχουν αδικαιολόγητη επιρροή στην περίθαλψη των ασθενών, στο διδακτικό περιβάλλον, στην ερευνητική ακεραιότητα.
  6. Παραβίαση των ορίων
    • 6.1 Αντιδεοντολογικές σχέσεις με τους ασθενείς (π.χ., σεξουαλικές ή οικονομικές)
    • 6.2 Απρέπειες στο χώρο εργασίας (άσεμνες χειρονομίες)
    • 6.3 Έλλειψη σεβασμού των δεοντολογικών ορίων με τους μαθητευόμενους
  7. Καθ΄ υποτροπήν απουσία από προγραμματισμένα καθήκοντα συμπεριλαμβανομένης της διδασκαλίας
  8. Χρόνια αργοπορία
  9. Αδυναμία εκτέλεσης των καθηκόντων
    • 9.1 Μειωμένη λειτουργικότητα που οφείλεται στη χρήση ή την κατάχρηση ουσιών όπως το αλκοόλ ή τα ναρκωτικά.
    • 9.2 Ενεργός πάθηση του ιατρού που εμποδίζει την ασφαλή φροντίδα των ασθενών
  10. Αθέτηση ακαδημαϊκών υποχρεώσεων
    (π.χ. ανεπαρκής επίβλεψη, να μην είναι διαθέσιμοι στους φοιτητές, αδυναμία παράδοσης βαθμολογίας σε εύθετο χρόνο).
  11. Αθέτηση ολοκλήρωσης επαγγελματικών υποχρέωσαν
    (όπως η έγκαιρη διευθέτηση κλινικών αρχείων και η συγγραφή εκθέσεων).
  12. Απροθυμία για συνεργασία στη διερεύνηση και στη διαχείριση καταγγελιών για παραβιάσεις της επαγγελματικής δεοντολογίας

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΔΕΠ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ
Ή
Η ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΔΙΕΞΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Το κεφάλαιο αυτό εντάσσεται στη βιοηθική της έρευνας, η οποία ρυθμίζεται από ξεχωριστό κώδικα και η οποία, στη Σχολή μας, καλύπτεται από την επιτροπή βιοηθικής και δεοντολογίας. Για τους λόγους αυτούς, στην παρούσα πρότασή μας, θα αναφέρουμε μόνο επιγραμματικά ορισμένες βασικές έννοιες.

Η έρευνα, γενικά, θα πρέπει να βασίζεται πάνω σε πολύ αυστηρό ηθικό υπόβαθρο. Κάθε ένας από τους συγγραφείς ενός ερευνητικού άρθρου θα πρέπει να έχει σημαντική συμμετοχή τουλάχιστο σε ένα από τα παρακάτω: σύλληψη της ερευνητικής ιδέας, σχεδιασμός της μελέτης, ανάλυση των δεδομένων, συγγραφή ή ουσιαστική κριτική, τελική έγκριση του χειρογράφου.

Παραβιάσεις των κανόνων ηθικής στην έρευνα (ή επιστημονικές απάτες)

  1. Κατασκευή / επινόηση (fabrication) των δεδομένων
  2. Παραποίηση (falsification) των δεδομένων ή σχημάτων
  3. Επιλεκτική αναφορά / απόκρυψη δεδομένων
  4. Κατάτμηση των δεδομένων

Παραβάσεις Δημοσίευσης

  1. Αντιγραφή: πλήρης ή μερική αντιγραφή εργασίας ή ιδέας άλλων
  2. Λογοκλοπή (Plagiarism): χρήση και ιδιοποίηση κειμένου (πάνω από 200 λέξεις), πινάκων ή σχημάτων από άλλη εργασία, περίληψη ή ερευνητική πρόταση, χωρίς γραπτή άδεια και αναφορά
  3. Παράλληλη δημοσίευση των ίδιων δεδομένων χωρίς αναφορά

Σύγκρουση συμφερόντων

  1. Οποιοσδήποτε παράγοντας (οικονομικός, εμπορικός, πολιτικός) που μπορεί να επηρεάσει την κρίση του συγγραφέα
  2. Πηγές χρηματοδότησης της μελέτης ή των συγγραφέων
  3. Σχέση συγγραφέων με φαρμακευτικές εταιρείες (σύμβουλος, επιχορηγήσεις, κ.λπ.)
  4. Συμμετοχή συγγραφέων σε εταιρείες

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο
ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΑΡΧΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥΣ

Η Ιατρική Σχολή έχει υποχρέωση να τονίζει και να καλλιεργεί την ανάπτυξη και καθιέρωση, εκ μέρους των μελών της, συμπεριφοράς σύμφωνης με τα παραπάνω πρότυπα. Ατομικά, κάθε μέλος ΔΕΠ πρέπει να επιδεικνύει τη δέουσα συμπεριφορά και να παροτρύνει τους συναδέλφους του προς αυτήν. Αλλά και συλλογικά, οι γιατροί έχουν την υποχρέωση, προς τους ασθενείς και την κοινωνία, να αγωνίζονται για ένα επίπεδο συμπεριφοράς σύμφωνα με τα πρότυπα αυτά. Αυτό αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της αυτορρύθμισης, του αυτοελέγχου, του αυτοσεβασμού.

Όταν παρατηρηθούν παραβιάσεις των κανόνων αυτών από τη συμπεριφορά ενός συναδέλφου, το πρώτο βήμα πρέπει να είναι η προσέγγιση του συναδέλφου για να συζητηθεί η κατάσταση με στόχο τον τερματισμό της ακατάλληλης συμπεριφοράς. Αν μια τέτοια συζήτηση είναι άσκοπη, υπό τις δεδομένες περιστάσεις, ή δεν μπορεί να λάβει χώρα ή είναι αναποτελεσματική, το πρόβλημα θα πρέπει να αναφερθεί στον διευθυντή της ακαδημαϊκής μονάδας, τον πρόεδρο της σχολής, ή τον πρύτανη, ανάλογα με τη φύση του ζητήματος.

Οι φοιτητές ή υπάλληλοι που ενοχλούνται από τη συμπεριφορά μελών ΔΕΠ θα πρέπει να το αναφέρουν στο διευθυντή της ακαδημαϊκής μονάδας, τον πρόεδρο της σχολής, ή τον πρύτανη, ανάλογα με τη φύση του ζητήματος. Οι φοιτητές ή οι υπάλληλοι θα πρέπει να έχουν εξασφαλισμένη προστασία από αντίποινα ή αντεκδίκηση.

Η εμπιστευτικότητα πρέπει να διατηρηθεί και από τον καταγγέλλοντα, στο μέτρο του δυνατού, μέχρι να επιτευχθεί πλήρης και δίκαιη διερεύνηση όλων των καταγγελιών για παραβιάσεις των προτύπων αυτών. Μόνο εκείνοι που πρέπει να συμμετέχουν στη διερεύνηση ή χρειάζονται για να δώσουν πληροφορίες θα πρέπει να ενημερώνονται. Αυτό δεν σημαίνει ανωνυμία για όσους υποβάλλουν καταγγελίες. Η δικαιοσύνη απαιτεί ότι, όταν ένας γιατρός καλείται να απαντήσει, πρέπει να γνωρίζει την ταυτότητα του καταγγέλλοντος. Οι πληροφορίες που βρίσκονται σε ανώνυμες αξιολογήσεις διδασκαλίας, πρακτικής ή κλινικής άσκησης δεν αποτελούν καταγγελίες.
Αναφορές της παραβίασης των κανόνων αυτών πρέπει να γίνονται σε κλίμα καλής θελήσεως. Επιπόλαια προσφυγή ή κακόβουλη καταγγελία θεωρείται επίσης παραβίαση της επαγγελματικής δεοντολογίας.

Όταν γίνει μια αναφορά, πρέπει να δοθεί η κατάλληλη ευκαιρία στο καταγγελλόμενο μέλος ΔΕΠ, από τον προϊστάμενό του πριν να αναληφθεί δράση. Σε αυτό το επίπεδο, ο στόχος θα πρέπει να είναι η εσωτερική επίλυση του προβλήματος. Συνιστάται η εφαρμογή κατάλληλης τεχνικής που θα αποσκοπεί στην επίλυση των συγκρούσεων, ανάλογα με την περίπτωση.

Σε περιπτώσεις κατά τις οποίες οι καταγγελίες για τη συμπεριφορά είναι σοβαρές, και εάν αποδειχθούν μπορεί να επιφέρουν σημαντική αναστάτωση ή να έχουν επιπτώσεις στην υγεία και την ασφάλεια των ασθενών, των φοιτητών, ή των μελών της πανεπιστημιακής κοινότητας, ή ενός νοσοκομείου, ο Πρύτανης έχει την εξουσία να επιβάλει προσωρινά μέτρα στα εμπλεκόμενα μέλη ΔΕΠ όπως αυτός κρίνει σκόπιμο. Παρόμοια εξουσία κατέχει ο Διευθυντής ή άλλο άτομο με ισοδύναμο αξίωμα σε κλινικές η άλλα πανεπιστημιακά ιδρύματα.

Τα μέλη ΔΕΠ θα πρέπει να είναι ενήμερα για τις καταστάσεις εκείνες όπου έχουν την υποχρέωση να υποβάλουν αναφορά, βάσει του ισχύοντος Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο
ΠΑΡΑΒΙΑΣΗ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ:
Αποκατάσταση της δέουσας συμπεριφοράς

Εάν η νομοθεσία, ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας, ο Εσωτερικός Κανονισμός Λειτουργίας του Πανεπιστημίου ή της Σχολής δεν προβλέπουν κάτι διαφορετικό [δεν παραπέμπουν αλλού], η αρχική προσέγγιση για όλες τις παραβάσεις, εκτός από τις σοβαρότερες, θα πρέπει να είναι η προσπάθεια για την αποκατάσταση της συμπεριφοράς του μέλους ΔΕΠ.

Πειθαρχική δικαιοδοσία

Η Σχολή και η διοίκηση του Πανεπιστημίου (σύγκλητος πρύτανης, πρυτανικό συμβούλιο, αντιπρύτανης ακαδημαϊκών υποθέσεων) κατέχουν από κοινού την ευθύνη για την ορθή εφαρμογή των εν λόγω προτύπων συμπεριφοράς.
Τα όργανα αυτά ακολουθούν τα δικά τους λεπτομερή πρωτόκολλα για την έρευνα και τη διαχείριση του παραπτώματος.

  • Οι πανεπιστημιακοί Διευθυντές της ακαδημαϊκής μονάδος, όπου πραγματοποιείται κάποια παράβαση, αναλαμβάνουν τη διαχείρισή της και ενημερώνουν σχετικά την Ιατρική Σχολή.
  • Η Σχολή θα πρέπει να αναλάβει μείζονα ρόλο στην αντιμετώπιση μιας παράβασης, είτε αυτή λάβει χώρα στην αίθουσα διδασκαλίας ή στο εργαστήριο ή αφορά σχέση μελών ΔΕΠ με εκπαιδευόμενους. Το ίδιο ισχύει και για παραβάσεις που αφορούν την κλινική φροντίδα, τη συμπλήρωση ή φύλαξη αρχείων.
  • Τα αρμόδια όργανα (Διευθυντής, Σχολή, ΑΠΘ) θα ενημερώνουν ιεραρχικά το ένα το άλλο, κατά περίπτωση, σεβόμενα πάντοτε το απόρρητο των προσωπικών δεδομένων των μελών ΔΕΠ. Η ενημέρωση αυτή θα περιλαμβάνει πληροφορίες περί της ύπαρξης μιας καταγγελίας, περί της διαχείρισης της έκβασης ή της επίλυσης του θέματος.

Πειθαρχικές συνέπειες

Εάν μια παράβαση έχει όντως συμβεί, τα διορθωτικά μέτρα που μπορούν να εφαρμοστούν πρέπει είναι εντός των αρμοδιοτήτων της Σχολής ή του Πανεπιστήμιου, όποιο από τα δύο έχει τη δικαιοδοσία.
Η νομοθεσία για τα μέλη ΔΕΠ αναφέρει συγκεκριμένες αιτίες ποινής ή απόλυσης. Τα επαγγελματικά παραπτώματα συγκαταλέγονται στις αιτίες αυτές. Συμπεριφορές που περιγράφονται στο κεφάλαιο 2 των παρόντων κανόνων μπορούν να ερμηνευθούν ως επαγγελματικά παραπτώματα.
Επιβεβαιωμένες παραβάσεις από μη μέλη ΔΕΠ, όπως οι άμισθοι επιστημονικοί συνεργάτες, μπορούν να οδηγήσουν σε ρήξη της σχέσης συνεργασίας.

Επεξηγήσεις

  • Τίποτα σε αυτό το έγγραφο δεν θα πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αντικαθιστά κάθε υφιστάμενη πολιτική και τους κανονισμούς λειτουργίας της Σχολής και του ΑΠΘ.
  • Η έγκριση και εφαρμογή αυτών των κανόνων δεν παρέχει προστασία από την ποινική δίωξη ή την πολιτική αγωγή
  • Οι ακαδημαϊκές μονάδες θα πρέπει επίσης να συμμορφώνονται με τους εσωτερικούς κανονισμούς της Ιατρικής Σχολής και του ΑΠΘ

Βιβλιογραφία

  1. Νόμος υπ΄αριθμ. 3418, Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας. Εφημερίς της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας, τεύχος πρώτο, αρ. φύλλου 287, 28 Νοεμβρίου 2005
  2. Ιλιάδα, ραψωδία Λ, στίχος 514
  3. Project of the ABIM Foundation, ACP-ASIM Foundation and European Federation of Internal Medicine. Medical Professionalism in the New Millennium: a Physician Charter. Ann Intern Med 2002; 136:243-246
  4. Project of the ABIM Foundation, ACP-ASIM Foundation and European Federation of Internal Medicine. Medical Professionalism in the New Millennium: a Physician Charter. British Medical Journal 2002; 324:408-409
  5. Project of the ABIM Foundation, ACP-ASIM Foundation and European Federation of Internal Medicine. Medical Professionalism in the New Millennium: a Physician Charter. Lancet 2002; 359:520-522
  6. University of Toronto Standards of Professional Practice Behaviour for Health Professional Students. (2008)
  7. Model Medical Staff Code of Conduct. American Medical Association, 2008
  8. Tomorrow’s Doctor 2009, General Medical Council UK.
  9. Faculty of Medicine, University of Toronto. Standards of Professional Behaviour for Medical Clinical Faculty Approved by Faculty Council, 22 June 2009
  10. Code of Ethics and Professionalism for Orthopaedic Surgeons. American Academy of Orthopaedic Surgeons, American Association of Orthopaedic Surgeons. Adopted October 1988, revised 1991, 1995, 2001, 2002, 2004, 2005, 2009
  11. The College of Physicians and Surgeons of Ontario. Physician Behaviour in the Professional Environment. www.cpso.on.ca/Policies/behaviour
  12. Oreopoulos DG. On mentoring, Aristotle University Journal of Medicine 2008; 35:63-65
  13. Guidelines for Appropriate Use of the Internet, Electronic Networking and Other Media, 2008,

Προτεινόμενες επιπλέον πηγές:

  1. Beauchamp TL, Childress JE. Principles of Biomedical Ethics. 6th Ed. New York: Oxford University Press; 2008
  2. Journal of Medical Ethics.
  3. UK Clinical Ethics Network.
  4. www.gmc-uk.org.uk
  5. University of Toronto Professional+Practice+Behaviour
  6. University of Toronto Policy for Clinical Faculty
  7. University of Toronto Policy and Procedures: Sexual Harassment
  8. University of Toronto Policies. Conflict of Interest and Close Personal Relations.
  9. Standards of behaviour in research: Policy on Ethical Conduct in Research (1991)
  10. Framework to Address Allegations of Research Misconduct (27 Nov 2006)
  11. Code of Behaviour on Academic Matters (June 1, 1995)
  12. Professional Clinical Training and Teaching
  13. Canadian Medical Association (CMA) Code of Ethics and other related CMA policies.
  14. Committee on Publication Ethics (COPE)
  15. World Association of Medical Editors (WAME)
  16. Publication Ethics Policies for Medical Journals
  17. Int J Clin Pract Best Practice Guidelines on Publication Ethics
  18. Ann Emerg Med Guidelines on Publication Ethics


Τελευταία ανακοίνωση

Δράσεις του Κέντρου Συμβουλευτικής και Ψυχολογικής Υποστήριξης Α.Π.Θ. - Υποδοχή Πρωτοετών 2016

Από

Γραμματεία
Ιατρική Σχολή

Δορυφορική άποψη από το Google. Κλικ για μεγέθυνση .

Οδοί

Πως θα μας βρείτε. Κλικ για χάρτη

Αστικά Λεωφορεία